Psychologiczne aspekty ciąży – co powinna wiedzieć przyszła mama?

Ciąża jest okresem intensywnych zmian zarówno pod względem fizycznym, jak i emocjonalnym. Towarzyszący kobiecie ciężarnej lęk i stres mogą na wiele sposobów wpływać na jej zdrowie i przebieg ciąży. Sprawdź, z jakimi wyzwaniami i problemami mierzą się kobiety w tym okresie życia!

Czas oczekiwania na dziecko jest dla kobiety wyjątkowy. Jednak warto pamiętać, że wbrew obiegowym opiniom, nie jest on wyłącznie radosny i ekscytujący. Macierzyństwo wiąże się z wieloma problemami, często jest też wycieńczające fizycznie. Przyszła mama bywa także poddawana presji otoczenia, które stawia przed nią nierealistyczne wymogi. Jednak głównym stresorem jest troska o dziecko i niepokój związany z wątpliwościami, czy rozwija się ono prawidłowo. Jak ciąża wpływa na nastrój i zdrowie psychiczne kobiety?

Kobiety, które oczekują narodzin dziecka, doświadczają w okresie ciąży wielu pozytywnych uczuć i emocji. Wyobrażanie sobie szczęśliwego, rodzinnego życia, wybieranie imion dla dziewczynek i chłopców czy kupowanie ubranek i wyposażenia do dziecięcej sypialni, to czynności, które dla wielu kobiet są źródłem prawdziwego szczęścia.

Fundamentem tych pozytywnych emocji, jest budowanie więzi z dzieckiem. Im bardziej zaawansowana jest ciąża, tym bardziej wyczuwalne są jego ruchy i bicie serca, co ułatwia wyobrażanie go sobie jako odrębnej istoty. Zwykle ma to miejsce w drugim trymestrze ciąży, kiedy poziom hormonów ulega unormowaniu, a kobieta czuje się lepiej zarówno pod względem fizycznym, jak i psychicznym.

Nawiązywanie relacji z dzieckiem jeszcze w trakcie ciąży polega na czułych gestach, mówieniu do niego, a także wyobrażaniu sobie, jakie ono będzie. Kobieta w zaawansowanej ciąży ma większe skłonności do refleksji i często zastanawia się, czy dziecko będzie szczęśliwe w jej rodzinie, czy spodoba mu się jego łóżeczko, czy będzie pasowało do niego wybrane już imię Iga, Zosia, czy Krzyś. To wszystko sprawia, że pomiędzy matką i dzieckiem tworzy się niezwykła więź.

W tym czasie bardzo ważna jest także relacja z partnerem. Może on być ogromnym wsparciem dla matki, nawiązywać własną relację z dzieckiem i czerpać radość z oczekiwania na jego przyjście na świat. Zaangażowanie ojca w trakcie ciąży ma pozytywny wpływ zarówno na samopoczucie matki, jak i na rozwój płodu. Liczne badania potwierdzają także, że aktywne uczestnictwo w przygotowaniach do narodzin dziecka wpływa pozytywnie także na sferę psychiczną mężczyzny.

Zagadnieniem, które zwykle było bagatelizowane, jednak w ostatnim czasie zyskuje zainteresowanie, są negatywne emocje, które pojawiają się w związku z ciążą. W różnych kulturach są one uznawane za pewne tabu, dlatego wiele kobiet decyduje się o nich nie rozmawiać. Często wręcz same obwiniają się o to, że nie są wystarczająco radosne, nie kochają dziecka tak, jak powinny i nie będą dobrymi matkami.

Tego rodzaju myśli i wątpliwości nie są jeszcze objawem poważnych zaburzeń. Stres związany z nową sytuacją jest całkowicie naturalną reakcją. Jednak niekiedy może się przerodzić w coś poważniejszego.

Z tego powodu ustalenie częstotliwości występowania zaburzeń emocjonalnych w ciąży jest trudne. Część kobiet nie chce się do nich przyznać, inne tłumaczą swoje objawy zmęczeniem i stresem. Jednak z wyników badań przeprowadzanych w Polsce można wnioskować, że problem depresji w ciąży dotyczy nawet 18% kobiet. Nieco więcej, bo ponad 20% mierzy się także z depresją poporodową.

Wśród czynników ryzyka można wymienić:

• Występujące wcześniej problemy natury psychicznej, np. zaburzenia lękowe,
• indywidualne predyspozycje i sposoby radzenia sobie z trudnościami,
• wsparcie najbliższych,
• relacja z partnerem,
• sytuacja w pracy,
• warunki socjoekonomiczne,
• liczbę ciąż i związane z nimi doświadczenia,
• przebieg ciąży – np. ewentualne wady rozwojowe u dziecka, czy własne problemy zdrowotne matki.

Oczekiwanie na dziecko, troska o jego stan zdrowia, a także strach związany z porodem, to silne stresory.

Depresja u różnych osób może wykazywać nieco odmienne objawy, jednak do głównych symptomów, które powinny skłonić do poszukiwania profesjonalnej pomocy, zaliczyć można: 

• utratę zainteresowania codziennymi aktywnościami, 
• utratę energii, 
• depresyjny nastrój, smutek, melancholię, 
• zmiany w zakresie snu, 
• zmiany w zakresie diety i odżywiania, 
• ograniczenie zdolności do racjonalnego myślenia i koncentracji uwagi,
• poczucie bezcelowości/ braku wartości, 
• nawracające myśli samobójcze.

Wśród najczęstszych objawów wskazujących na możliwość rozwoju zaburzeń lękowych można wymienić: 

• uczucie podenerwowania,
• niepokój,
• trudne do opanowania zamartwianie się,
• złość, irytacja.

U kobiet w okresie ciąży mogą wystąpić też inne problemy psychiczne. W razie zaobserwowania niepokojących objawów zawsze warto zwrócić się po pomoc do specjalisty.

Przyjmowanie różnych leków przez kobietę ciężarną może mieć wpływ na rozwój płodu. Jednak plan leczenia ustala się na podstawie bilansu korzyści i ryzyka w indywidualnym przypadku. Niektóre grupy leków przeciwdepresyjnych i przeciwlękowych są przepisywane kobietom w ciąży, po przeprowadzeniu pogłębionej diagnostyki. 

Depresję ciężarnych można skutecznie leczyć również przy pomocy metod niefarmakologicznych. Wśród nich duże znaczenie ma psychoterapia. W złagodzeniu objawów pomóc może też leczenie światłem, czyli fototerapia. W leczeniu depresji i innych zaburzeń nastroju dużą skuteczność wykazują także elektrowstrząsy. Chociaż ta metoda może kojarzyć się z drastycznymi scenami, to wykonywana zgodnie ze współczesnymi standardami jest bardzo bezpieczna, nawet dla kobiet w ciąży.

Warto podkreślić, że depresja jest poważną chorobą, która ma wpływ nie tylko na samopoczucie, ale także na zdrowie fizyczne kobiety i przebieg ciąży. Jest ona związana np. z dwa razy większym ryzykiem przedwczesnego porodu i niskiej masy urodzeniowej dziecka. Dzieje się tak na skutek dysregulacji hormonalnych w osi podwzgórze–przysadka–kora nadnerczy. Takie zaburzenia są wywołane przez kortyzol i katecholaminy, czyli substancje wydzielane podczas stresu.

Depresja w trakcie ciąży zwiększa także ryzyko rozwoju cukrzycy, chorób serca i osłabia układ odpornościowy kobiety. Wśród zagrożeń można wymienić również stan przedrzucawkowy, który u takich kobiet pojawia się zdecydowanie częściej.

Występowanie stanów depresyjnych u kobiet w ciąży i świeżo upieczonych matek ma też bardzo duży wpływ na zdrowie dziecka. Może to dotyczyć jego rozwoju społecznego i emocjonalnego.

U takich dzieci wielokrotnie częściej obserwuje się zaburzenia lękowe, a także samą depresję. Problemem może być także deficyt uwagi, który utrudnia naukę i kontakty z rówieśnikami. Dzieci urodzone przez kobiety z różnymi zaburzeniami psychicznymi częściej mają podniesiony poziom kortyzolu i tachykardię. Występuje u nich także zwiększona skłonność do alergii.

Ze względu na wyżej wymienione ryzyka, niezwykle istotna jest zarówno profilaktyka, jak i wczesne wykrywanie takich problemów w zakresie zdrowia psychicznego kobiet ciężarnych. Zaniedbania w tej kwestii mogą prowadzić do wielu konsekwencji — zarówno dla matki, jak i dla dziecka, a także dla całej rodziny. Poszukiwanie pomocy nie może być powodem do wstydu, a otoczenie powinno wspierać ciężarną w decyzji o podjęciu terapii.

Ciąża jest czasem, który może dostarczać wielu radości, wzruszeń i niezapomnianych chwil, jednak bywa też wyzwaniem. To okres, w którym przyszła matka powinna mieć możliwość skupienia się na swoich potrzebach i rozwijaniu więzi z dzieckiem. Ogromnym wsparciem jest dla niej troska i poczucie bezpieczeństwa zapewniane przez partnera i najbliższych.

Bibliografia:

1. Wojaczek M. Kształtowanie się zmian i percepcja poczętego dziecka w poszczególnych etapach ciąży. Pielęgniarstwo i Zdrowie Publiczne 2012;2(1):73–77.
2. Morylowska-Topolska J i wsp. Wpływ wybranych zmiennych socjodemograficznych i medycznych na nasilenie objawów lękowych i depresyjnych w poszczególnych trymestrach ciąży. Psychiatria Polska 2014;48(1): 173–186.
3. Paluchowska J i wsp. Leczenie zaburzeń afektywnych jednobiegunowych u kobiet w ciąży – korzyści i ryzyko. Annales Academiae Medicae Silesiensis 2024;78:204–209.
4. Jeleniewska A i wsp. Wpływ zaburzeń psychicznych u kobiet podczas ciąży i po porodzie na stan zdrowia dziecka. Pediatria i Medycyna Rodzinna 2024;20(1):37–43.

(art.sponsorowany)